«ԳԱՂԹԻ ՓՈՐՁԱՌՈՒԹՅԱՆ ՏՐԱՎՄԱՏԻԿ ՆԵՐՈՒԺԸ ԵՎ ՏՈԿՈՒՆՈՒԹՅԱՆ ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԸ ՀԱՅ ԱՊԱՍՏԱՆ ՀԱՅՑՈՂՆԵՐԻ ՄՈՏ» թեմայով Դոկտորայի թեզի պաշտպանության ելույթը

ԼՅՈՒՄԻԵՐ ԼԻՈՆ 2 ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ՀՈԳԵԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏ

ԿԼԻՆԻԿԱԿԱՆ ՀՈԳԵԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՀՈԳԵԱԽՏԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՀԵՏԱԶՈՏԱԿԱՆ ԿԵՆՏՐՈՆ

Դոկտորական դպրոց N 485

«ԳԱՂԹԻ ՓՈՐՁԱՌՈՒԹՅԱՆ ՏՐԱՎՄԱՏԻԿ ՆԵՐՈՒԺԸ ԵՎ ՏՈԿՈՒՆՈՒԹՅԱՆ ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԸ ՀԱՅ ԱՊԱՍՏԱՆ ՀԱՅՑՈՂՆԵՐԻ ՄՈՏ»

թեմայով Դոկտորայի թեզի պաշտպանության ելույթը

թեկնածու՝ Լիլիթ Մնացականյան

Դոկտորա՝ Կլինիկական հոգեբանություն և հոգեախտաբանություն

թեզի ղեկավար՝ պրոֆ. Ալբեր Սիկոն

Ժյուրի

 պրոֆ. Ալբեր Սիկոն (Լյումիեր Լիոն 2 համալսարան) 

պրոֆ. Մարիոն Ֆելդման (Փարիզ-Նանտեր համալսարան)

պրոֆ. Մարիա դե լա Ալմուդենա Սանահուժա (Ֆրանշ-Կոնտե համալսարան)

պրոֆ. Բրիժիթ Բլանքե (Լիոնի Կաթոլիկ համալսարան)

Տիկնայք և Պարոն ժյուրիի անդամներ,

նախևառաջ շնորհակալություն եմ հայտնում ձեզ իմ աշխատանքի նկատմամբ ձեր տածած հետաքրքրության համար, ինչպես նաև այս ժյուրիին մասնակցելու և ինձ թույլ տալու համար պաշտպանել ձեր առաջ Դոկտորայի այս թեզը : 

Շնորհակալություն եմ հայտնում այս թեզի ղեկավար Պարոն պրոֆեսոր Ալբեր Սիկոնին՝ ինձ իր թանկագին աջակցությունը նվիրելու համար : 

Շնորհակալություն եմ հայտնում Տիկին Քրիստիան Փափազյան-Ինայեթյանին՝ այս թեզի տեքստը խնամքով սրբագրելու համար : 

Շնորհակալություն եմ հայտնում նաև բոլոր նրանց, ովքեր իրենց ընկերությունն են ցուցաբերում այսօր՝ մասնակցելով այս պաշտպանությանը :

Իմ ելույթը կազմված է երեք մասից : Սկզբում, ես կցանկանամ վերադառնալ հետազոտության համատեքստին և այս աշխատանքի հիմնական կետերին : Ապա կանգ կառնեմ իմ թեզի մեթոդաբանական առանձնահատկության և այն դրդապատճառների վրա, որոնցով ես նախաձեռնել և իրականացրել եմ այս հետազոտությունը : Վերջում, կավարտեմ՝ ընդգծելով մտածելու մի քանի ուղի, որոնք դեռևս բաց են մնացել աշխատանքի մեջ, և որոնք ես ցանկանում եմ կիսել ձեզ հետ :  

Այս աշխատանքը վերաբերում է գաղթի փորձառության տրավմատիկ ներուժին և տոկունության առանձնահատկություններին այն հայերի մոտ, ովքեր գալիս են Ֆրանսիա՝ ապաստան կամ միջազգային պաշտպանություն հայցելու :

Գաղթի հարցի արդիականությունը շատ մեծ է Հայաստանում : Գաղթի և ապաստանի հայցման հարցերը Հայաստանում կարևոր հետազոտության առարկա են հասարակական գիտություններում : Սակայն, այս խնդրին վերաբերող հետազոտությունների ճնշող մեծամասնությունը քանակական կամ վիճակագրական տիպի հետազոտություններ են, որոնք փորձում են օբյեկտիվացնել, ընդհանրականացնել հայերի գաղթի հիմնական կողմերը : Օբյեկտիվացման այս միտման մեջ գաղթողի անձի եզակիությունը և  նրա սուբյեկտիվությունը հաճախ կորչում են տեսադաշտից և դուրս են մնում հետազոտական խնդրականացումից : Հաշվի առնելով գաղթին վերաբերող ժամանակակից հետազոտությունների այս յուրահատկությունը՝ մեր աշխատանքի նպատակն է փորձել նախևառաջ ուսումնասիրել գաղթողի սուբյեկտիվ կյանքը, հասկանալ սուբյեկտիվ գործոններն ու գործընթացները՝ գաղթի հետ սուբյեկտի հարաբերման մեջ, այսինքն ուսումնասիրել « գաղթող սուբյեկտին »:

Իրականացված հետազոտության միջոցով մենք փորձել ենք ի ցույց դնել գաղթի փորձառության վերաբերյալ սուբյեկտի հոգեկան աշխատանքի դերը գաղթի տրավմատիկ ներուժի և տոկունության գործընթացի մեջ, ինչպես նաև ի հայտ բերել տոկունության գործընթացում մշակութային ասպեկտների դերը : Այսպիսով՝  հետազոտության նպատակն է ուսումնասիրել ապաստան հայցելով ուղեկցվող գաղթի տրավմատիկ ներուժը և գաղթի տրավմայի հանդեպ տոկունության մշակութային գործոնները հայ ապաստան հայցող անձանց մոտ :

Մեր աշխատանքը փորձարկում է երեք վարկած.

1.      Հաշվի առնելով, որ ապաստանի հայցով ուղեկցվող գաղթը սուբյեկտի համար կարող է ներկայացնել տրավմատիկ ներուժ, մենք վարկած ենք առաջադրում, որ գաղթի տրավմատիկ ներուժը մասնակիորեն պայմանավորված է սուբյեկտի մոտ գաղթի և ապաստանի հայցման սեփական փորձառության հետ տարվող հոգեկան աշխատանքով:

2.      Մեր երկրորդ վարկածն այն է, որ գաղթի տրավմատիկ փորձառության նկատմամբ տոկունության գործընթացը ևս կարող է մասնակիորեն ազդվել սուբյեկտի մոտ գաղթի և ապաստանի հայցման սեփական փորձառության վերաբերյալ տարվող հոգեկան աշխատանքից:

3.       Հաշվի առնելով, որ գաղթի տրավմայի նկատմամբ տոկունությունը կարող է ազդվել մշակութային ռեալիաներից, մենք վարկած ենք առաջադրում, որ սուբյեկտի ծագման (հայկական) մշակույթի վերաբերյալ սուբյեկտիվ պատկերացումները կարող են որպես նյութ ծառայել տոկունության համար:

Մեր աշխատանքի տեսական հիմքը հոգեդինամիկ, հոգեվերլուծական մոտեցումներն են: Ռենե Կաեսի, Դիդիե Անզյոյի, Մարի Անոյի, Թոբի Նաթանի, Մարի Ռոզ-Մորոյի աշխատությունները առանձնահատուկ կերպով ազդել են մեր մտածողության վրա: Ձեր աշխատանքները, ժյուրիի հարգելի՛ անդամներ, ևս իրենց կարևոր նպաստն են բերել այս հետազոտության կլինիկական արդյունքների տեսականացման և մոդելավորման համար. Ալբեր Սիկոնի տեսությունները՝ անգիտակցական հոգեկան փոխանցման, տրավմայի, բռնակալության մասին, մեկնարկի կետ են եղել այս հետազոտության խնդրի շուրջ մեր տեսական մտածողության համար: Մարիոն Ֆելդմանի գաղափարները միջմշակութային կլինիկական պրակտիկայի՝ հատկապես գաղթողի մոտ հոգեկան տրավմայի վերաբերյալ, մեզ համար կարևոր հենակետ են եղել գաղթի տրավմատիկ ներուժը հարցադրելու գործում: Մարիա դե լա Ալմուդենա Սանահուժայի մտքերը՝ միջսերնդային ժառանգության և ընտանիքում հոգեկան բովանդակությունների փոխանցման վերաբերյալ, մեզ օգնել են ավելի լավ հիմնավորել մեր որոշ գաղափարներ՝ կապված հայոց ցեղասպանության հիշողության փոխանցման հետ: Բրիժիթ Բլանքեի՝ այցելուի տանն իրականացվող հոգեկան խնամքի մեթոդաբանության մասին աշխատությունները օգնել են մեզ ավելի լավ կառուցել մեր հետազոտական աշխատանքը՝ հետազոտության մասնակիցների բնակության վայրում:  

                                                                       Մեթոդը

Հետազոտության մեթոդաբանությունը հիմնված է դեպքի ուսումնասիրման մեթոդի վրա : Դեպքի ուսումնասիրում իրականացնելու համար տվյալների հավաքման մեթոդներն են՝ կիսաուղղորդված զրույց, մասնակցային դիտում և տոկունությունը չափող երկու սանդղակ (Կոննոր-Դևիդսոն 25 (CD-RISC-25) և Լոնգ և Նելսոն  « Էթնիկություն, մշակույթ, կրոն (ECR) ») :

Հետազոտության մեթոդաբանությունը հիմնված է որակական մոտեցման և մետահոգեբանական վերլուծության վրա :

Մեր հետազոտության մասնակիցները տասը հոգի են՝ Հայաստանի քաղաքացիներ, որոնք ապաստան են հայցում Ֆրանսիայում : Նրանք բոլորը հասուն տարիքի են (26-ից 50 տարեկան), 7 կին, 3 տղամարդ:

Մենք բազմաթիվ հանդիպումներ ենք իրականացրել յուրաքանչյուր անձի հետ (մինչև 11 հանդիպում)՝ իր կացարանում (ապաստան հայցողների ընդունման կենտրոններ (ԱՀԸԿ), գաղթողներին հատկացվող հատուկ հյուրատներ և այլ): Հանդիպումներից յուրաքանչյուրի ընթացքում իրականացվել է կիսաուղղորդված զրույց 45-50 րոպե տևողությամբ, ինչպես նաև դիտում՝ հանդիպման ողջ ընթացքում (հանդիպման միջին տևողությունը՝ 2-3 ժամ) :

Որոշ արդյունքներ. Այս հետազոտությունը մեզ թույլ է տվել ի հայտ բերել, որ գաղթի փորձառության տրավմատիկ ներուժը կապված է նախևառաջ անձի կյանքում մինչև գաղթը եղած համատեքստի հետ (ծանր տրավմաներ, գաղթի այլ փորձառություն և այլն), ապաստան հայցելու կարգավիճակում ընդունման պայմանների հետ (երկար և բարդ վարչական ընթացակարգեր, առօրյա կյանքի ծանր պայմաններ, երկարատև սպասում, մերժումներ և այլն): Սակայն մեր աշխատանքում նշանակալի է այն, որ գաղթի տրավմատիկ ներուժը հիմնվում է նաև գաղթի փորձառության նկատմամբ անձի սուբյեկտիվ վերաբերմունքի վրա: Յուրաքանչյուր սուբյեկտ վերակառուցում է գաղթի պատկերը, տեսարանը, « բեմը »՝ ելնելով իր սեփական եզակի փորձից : Գաղթի մասին այդ պատկերի,  « բեմի » վերակառուցման մեջ, որոշ տարրեր ընդհանուր են հետազոտության մասնակիցների մեծամասնության համար : Դրանք են՝ արտաքսված լինելու տարրը, գրկված լինելու պահանջմունքի տարրը, Հայոց ցեղասպանության հիշողության տարրը և խաղի տարրը :

Մեր հետազոտությունը ցույց է տալիս նաև, որ տոկունության գործառույթը հաճախ կազմակերպում է՝ համաձայն գաղթի վերաբերյալ սուբյեկտիվ հոգեկան աշխատանքի և ըստ գաղթի մասին պատկերի, բեմի վերակառուցման եղանակի : Այլ կերպ՝ ձևը, որով վերակառուցվում է գաղթի մասին պատկերը, կարող է ազդել տոկունության գործընթացի վրա, քանի որ այն պաշտպնական մեխանիզմները, որոնց միջոցով սուբյեկտը հակազդում է գաղթի իրավիճակին, ակտիվանում են՝ ելնելով տվյալ իրավիճակի մասին սուբյեկտի ունեցած պատկերացումներից :

Հետազոտության մասնակիցների մոտ տոկունությունը գտնվում է իր առաջին փուլում : Տոկունության երկրորդ փուլը՝ մենտալիզացիայի փուլը, դեռևս գործունակ չէ նրանց մոտ :

Մենք տեսանք, որ ծագման մշակույթի՝ սուբյեկտի կողմից ներքնայնացված տարրերի ազդեցությունը տոկունության վրա նշանակալիորեն պայմանավորված է սուբյեկտի՝ սեփական մշակույթի մասին ունեցած սուբյեկտիվ պատկերացումներով : Հետազոտության արդյունքները դուրս են բերում հայկական մշակույթի մասին հետազոտության մասնակիցների մոտ առկա երկու տիպի պատկերացում. առաջինը՝ հայկական մշակույթը՝ որպես հետապնդող, ներխուժող, վերահսկող մշակույթ : Այս տիպի պատկերացումները չեն դառնում պաշտպանական գործոններ այս անձանց համար : Երկրորդ՝ հայկական մշակույթի մասին իդեալականացված պատկերացումներ, որտեղ Հայաստանում ընդունված կյանքի ոճը, սոցիալական նորմերը, ավանդույթներն ընկալվում են՝ որպես « նորմալ », մարդկային, լիարժեք կյանքի համար ամենահարմար պայմանները :  Չնայած, որ այս իդեալականացումը կարող է լինել սեփական Եսի իդեալական գծերի պրոյեկցիան հայ էթնոսի պատկերի վրա, այն կարող է ամեն դեպքում ծառայել որպես հոգեկան ռեսուրս և նպաստել կարճ ժամանակով տոկունության գործընթացին՝ գաղթի մեջ հանդիպող բարդ իրավիճակներում :

Թեմայի ընտրությունը

Առաջին անգամ Ֆրանսիա գալով 2010 թվականին՝ որպես Հոգեբանության Մաստերի քսանամյա ուսանող, հայտնվեցի մի մեծ տագնապային փորձառության մեջ, որ կապված էր մշակութային փոփոխության հետ : Կլինիկական, միջմշակութային հոգեբանության, էթնոհոգեբուժության, փիլիսոփայության ընթերցանությունն ինձ հաճախ օգնում էր բացատրություններ գտնել իմ այդ ապրումներին: Ես հետազոտություն էի իրականացնում հայոց ցեղասպանությունը վերապրածների հետնորդների՝ հայկական ծագմամբ ֆրանսիացիների հետ, որ վերաբերում էր հայոց ցեղասպանության տրավմայի միջսերնդային փոխանցմանը : Սակայն ինչ-որ պահի ինձ սկսեց ավելի շատ հետաքրքրել Ֆրանսիայում ապաստան հայցող հայերի իրավիճակը : Լիոնում երկու-երեք հայ ապաստան հայցողի հանդիպելուց հետո, որոշեցի Մաստեր 2-ում ուսումնասիրել հայ ապաստան հայցողների հոգեկան կյանքը: Այդ որոշումը հիմնված էր նրանց հոգեկան դրսևորումների հանդեպ իմ առանձնահատուկ հետաքրքրության, և մշակութային փոփոխության իմ ու նրանց փորձառությունների միջև առկա մեծ նմանության վրա : Չնայած նրան, որ իմ գաղթի պատմությունը միանգամայն տարբերվում էր նրանց պատմությունից, քանի որ ես Ֆրանսիայում էի ուսման նպատակով, օրինական հիմքով և սահմանված ժամանակով :

Մաստերն ավարտելուց հետո, վերադարձա Հայաստան, որտեղ դարձյալ իրականացնում էի Հայոց ցեղասպանության տրավմայի միջսերնդային փոխանցման մասին հետազոտություն : Սակայն գաղթի փորձառության տրավմատիկ ներուժն ուսումնասիրելու հետաքրքրությունն ինձ միշտ ուղեկցում էր : Հայաստանում գտնվելու իմ երեք տարիների ընթացքում, ես անդադար միջոցներ էի փնտրում ավելի խորն ուսումնասիրություն կատարելու ապաստան հայցողների հոգեկան փորձառությունն ուսումնասիրելու համար : Վերջապես, 2015-ին հաջողությունը ժպտաց երկու կողմից. նախ ձեռք բերեցի Պարոն Ալբեր Սիկոնի համաձայնությունը ղեկավարել այս հետազոտության նախագիծը, ապա Գալուստ Գյուլբենկյան հիմնադրամն ընդունեց կրթաթոշակի հայցի իմ դիմումը: Դա այս աշխատանքի գեղեցիկ մեկնարկն էր:

Հետազոտության դաշտային աշխատանքի ժամանակ տագնապները, որ արդեն ունեի, ավելի ուժգնացան: Երբ ես մտածում էի հետազոտության կոնտր-տրանսֆերային կողմի մասին, հաճախ անդրադառնում էի իմ մանկությանը, որ համապատասխանում է Հայաստանում հետպատերազմական շրջանին, երբ տնտեսական ճգնաժամի և քաղաքական ու սոցիալական իրավիճակի անկայունության պատճառով, արտագաղթի մեծ ցուցանիշներ էին գրանցվում: Իմ շրջապատում բազմաթիվ մարդիկ և ընտանիքներ լքում էին Հայաստանը, հաճախ՝ ընդմիշտ: Ես հիշում եմ իմ ընտանիքում հնչող խոսակցությունները արտագաղթող մարդկանց մասին. դրանք բավականին կտրուկ, մեղքի և ամոթի զգացում պարտադրող խոսակցությունների էին: Իմ ընտանիքի՝ հատկապես պապիկ-տատիկի համար, այն մարդիկ, ովքեր լքում էին Հայաստանը « ավելի լավ ապրելու » համար, դավաճանում էին մեր պետությունը, նոր ձեռքբերած անկախությունը : Ըստ նրանց՝ արտագաղթողները մարդիկ էին, որոնք խիզախություն չունեին՝ հաղթահարելու դժվար շրջանը, որոնք հանձնվում էին ամենակարևոր պահին՝ վտանգի տակ դնելով այն, ինչ դժվարությամբ ձեռք էր բերվել : Հետաքրքիր է նշել, որ ապաստան հայցողների առօրյա խոսքում «ապաստան հայցել»-ը անվանելու համար նրանք օգտագործում են « հանձնվել » բառը, որի առաջին իմաստը՝  ֆր. « capituler »:

Չկիսելով տատիկ-պապիկիս տեսանկյունը այս հարցի շուրջ, ընդունում եմ, սակայն, որ այն հավանաբար կարող էր, շատ տարիներ հետո, որոշակի ազդեցություն ունենալ այս աշխատանքի թեման ընտրելու և այն իրականություն դարձնելու գործում, և իհարկե, մասամբ պայմանավորել կոնտր-տրանսֆերային զարգացումներ, որ հետազոտությունը կարող էր հարուցել : Մասնավորապես, տատիկ-պապիկիս այդ հայացքների ներքնայնացումը կարող էր լինել այն երկարժեքության հիմքում, որ ես զգում էի հետազոտության մասնակիցների նկատմամբ : Դա դրսևորվում էր մի կողմից նրանց հետ բավականին նշանակալի նույնականացմամբ, իսկ մյուս կողմից՝ նրանց խմբից որոշակի ինքնաօտարմամբ : Ինքնաօտարում ասելով՝ նկատի ունեմ իմ միտումը և իմ պահանջմունքը տարբերվելու նրանցից, քանի որ նրանց հետ նմանությունն ինձ առճակատում էր իմ Ես-ի՝ մերժված, արտամղված և անընդունելի հատվածների հետ : Դրա արդյունքում, ամոթի և մեղքի զգացումները մշտապես առկա էին այդ զարգացումներում : Ամոթ՝ քանի որ ես մի մասն եմ մի հասարակության, որի ներկայացուցիչները հեշտորեն հանձնվում են : Եվ մեղքի զգացում՝ ամոթ զգալու համար սեփական խմբին պատկանելու համար, որն ինձ համար չափազանց թանկ է, մանավանդ օտար երկրում : 

Այսպիսով այս հետազոտությունը մի մեծ առճակատում էր այս բոլոր նարցիսական-նույնականության խնդիրների հետ, որոնք իմ մեջ անդադար արթնացնում էր գաղթի համատեքստը : Սակայն այս աշխատանքն ինձ համար նաև տոկունության ակտ էր, միջոց՝ այդ խնդիրները հաղթահարելու : 

Նշենք նաև, որ դաշտային հետազոտությունն իմ մեջ արդիականացնում էր նաև ցեղասպանության, արտաքսման հիշողությունը, որ փոխանցվում է միջսերնդային կերպով, և որի կրողն ենք և՛ ես, և՛ հետազոտության մասնակիցները : Իսկ ցեղասպանության հիշողության արդիականացման ականատես լինելը հետազոտության մասնակիցների մոտ, ինձ համար ցեղասպանությունը նորից ապրելու էր նման : Լսել մի տառապանք, որ մեզ հասնում է մեր ընդհանուր նախնիներից, նշանակում է վկա լինել ցեղասպանության տրավմային, վկա լինել ցեղասպանությանը :

Այսպես, ինձ համար այս աշխատանքը նաև փորձ էր հասկանալու ուրիշի տառապանքը, որպեսզի կարողանայի գնալ իմ սեփական տառապանքներին, իմ սեփական տագնապներին ընդառաջ : Այս թեզի տեքստը փորձ է ձև տալ այդ տառապանքներին՝ ասված, գրված, թարգմանված պատումի, վկայումի միջոցով :

                                                                       Առաջարկներ

Եզրակացությունները, որ մենք անում ենք՝ այս հետազոտությունից ելնելով, առաջ են բերում նոր հարցադրումներ, նոր վարկածներ, ուստի հասկանալի է, որ այս աշխատանքը դեռևս ավարտված չէ և կենդանի ներուժ ունի ավելի զարգացվելու :

Սակայն աշխատանքի այս ավարտական փուլում, մեզ համար հետաքրքիր է ինքներս մեզ հարցնել. ելնելով հետազոտության տվյալներից, ի՞նչ կարող ենք մենք առաջարկել Ֆրանսիայում ապաստան հայցող հայերի հետ հոգեբանական աշխատանքը բարելավելու համար :

Նախևառաջ, մեզ կարևոր է թվում նշել, որ հոգեբանությունը և հոգեբանական պրակտիկան, լինելով արևմտյան մշակութային ձև, դեռևս ամբողջությամբ չեն մտել հայկական մշակույթի մեջ : Չնայած, որ այժմ հոգեբանի մասնագիտությունը բավականին բարձր է գնահատվում Հայաստանում, հոգեբանական պրակտիկան մնում է բավական օտար մշակութային ձև միջին հայի համար : Այսպսիով, գնալ հոգեբանի մոտ, ինչ-որ իմաստով, մշակույթի փոփոխություն է, գաղթ : Իսկ գաղթի իրավիճակում գնալ հոգեբանի մոտ՝ գաղթ է՝ գաղթի մեջ : Ֆրանսիացի հոգեբանը, որ աշխատում է հայ ապաստան հայցողի հետ, կարիք կունենա հաշվի առնելու այս հանգամանքը :

 Մենք տեսանք, որ ապաստան հայցողի կյանքը բնութագրվում է արտաքսմամբ, ինքնաարտաքսմամբ  և մերժումներով՝ վարչական-փաստաթղթային մերժում, սոցիոմշակութային մերժում և այլն : Հետևաբար, հոգեբանի հետ հանդիպման ժամանակ ապաստան հայցողը հատկապես զգայուն կլինի հոգեբանի կողմից իր անձի ընդունման նկատմամբ : Նշենք, որ ապաստան հայցողի համար ընդունումը կարող է չհամապատասխանել այն ընդունմանը, որ մենք՝ հոգեբաններս ենք սովոր հասկանալ այդ բառի տակ : Իրեն ընդունված զգալու համար՝ նա կարող է կարիք ունենալ հոգեբանի կողմից յուրահատուկ հուզական ներգրավվածության և լրացուցիչ ինտիմության : Այս կարևոր կետը և աշխատանքի շրջանակի վերաբերյալ այլ կետեր հավանաբար պետք կլինի քննարկել այցելու հետ և նույնիսկ բացատրել նրան, եթե անհրաժեշտ լինի :

Հայ ապաստան հայցողների հետ հոգեբանական աշխատանքում օգտակար կլինի հաշվի առնել այն պատմական համատեքստը, որում զարգանում է այս հանրույթը, հատկապես այն կողմերը, որոնք կապված են միջսերնդային կերպով փոխանցվող հավաքական տրավմաների հետ, որոնք դեռևս շատ ցայտուն կերպով ցույց են տալիս իրենց առկայությունը նույնիսկ հիմա, մեկ դար ավելի անց :  Օգտակար կլինի հաշվի առնել նաև այս հանրույթի մոտ առկա պատկերացումները գաղթի մասին, քանի որ գաղթը կարող է զուգորդվել ցեղասպանության ժամանակ բռնի զանգվածային և մահաբեր արտաքսման հետ և պարզապես լինել տրավմայի կրկնություն : Ուստի, հայ ապաստան հայցողները ընդունող երկրում հանդիպող դժվարությունները կարող են ապրել բոլորովին այլ կերպ, քան այլ հանրույթների ներկայացուցիչները : Գաղթը բեմ է, որը կարող է ծառայել որպես ֆանտազմների իրականացման հարթակ, մասնավորապես՝ որբ լինելու ֆանտազմի. լինել երեխա՝ առանց ծնողների, որ միայնակ է մնացել մեծ, անապահով և անկանխատեսելի աշխարհում : Հարկ է հաշվի առնել նաև, որ Հայաստանի և Սփյուռքի հայության մի ստվար մաս ցեղասպանությունից փրկված որբերի հետնորդներն են : Ուստի ընտանիքի պատմության գործոնը հաշվի առնելը ևս օգտակար կլինի այս անձանց հետ հոգեբանական աշխատանքում :

Շնորհակալություն ուշադրության համար :

UNIVERSITÉ LUMIÈRE LYON 2

ÉCOLE DOCTORALE n° 485 EPIC 

Doctorat : Psychologie Clinique et Psychopathologie

Candidate : Lilit MNATSAKANYAN

L'EXPÉRIENCE MIGRATOIRE POTENTIELLEMENT TRAUMATIQUE ET LES ENJEUX CULTURELS DE LA RÉSILIENCE CHEZ LES DEMANDEURS D'ASILE ARMÉNIENS

 Thèse dirigée par Monsieur le Professeur Albert CICCONE

Jury

Madame le professeur Marion FELDMAN – Université Paris Nanterre

Madame le professeur Maria de la Almudena SANAHUJA – Université de Franche-Comté

Madame le professeur Brigitte BLANQUET – Université Catholique de Lyon

Monsieur le professeur Albert CICCONE – Université Lumière Lyon 2

 Texte du discours de soutenance 

Mesdames et Monsieur les membres du jury,

Je tiens tout d’abord à vous remercier de l’intérêt que vous avez porté à mon travail, en prenant part à ce jury et en me permettant de soutenir devant vous cette thèse de doctorat. Je remercie mon directeur de thèse Monsieur le professeur Albert Ciccone, pour m’avoir offert son soutien précieux. Je remercie Madame Christiane Papazian-Inayetian, pour avoir relu soigneusement le texte de cette thèse. Je remercie également tous ceux qui m’ont fait l’amitié de venir assister à cette soutenance.

Ma présentation va se dérouler en trois temps. Tout d’abord, je souhaite revenir sur lecontexte de la recherche et les points clé de ce travail. Ensuite, je m’arrêterai sur les spécificités méthodologiques de ma thèseet sur la façon dont je me suis engagée dans cette recherche. Enfin, je terminerai par quelques pistes de réflexion qui restent ouvertes et que je souhaite partager avec vous.

Ce travail concerne l'expérience potentiellement traumatique de la migration et les particularités de la résilience chez les Arméniens qui arrivent en France pour demander l'asile ou la protection internationale.

L'actualité de la question de la migration est cruciale en Arménie.Les questions de migration et de demande d’asile sont un objet d’investigation central dans les sciences humaines en Arménie. Cependant, la grande majorité des recherches effectuées sur cette problématiqueest constituée d’études quantitatives voire statistiques, qui essayent d'objectiver, de généraliser les aspects principaux de la migration des Arméniens. Dans cette tendance d'objectivation dans la recherche, la singularité de lapersonne du migrant et sa subjectivitésont souvent perdus de vue, et restent hors la problématisation de recherche. En prenant en compte cette spécificité de la recherche contemporaine concernant la migration, le but de notre travail est avant tout d'essayer d’explorer la vie subjective du migrant, de comprendre les enjeux et processus subjectifs dans son rapport à la migration, de considérer le « sujet migrant ».

À travers la recherche effectuée, nous avons tenté de montrer le rôle du traitement subjectif de l’expérience migratoire dans la potentialité traumatique de la migration et dans le processus de résilience, ainsi que de mettre en évidence le rôle des aspects culturels du processus de la résilience. Ainsi, l'objectif de la recherche est d’étudier le potentiel traumatique de la migration avec demande d’asile et les aspects culturels de la résilience face au traumatisme migratoire, chez les demandeurs d'asile arméniens.

Notre travail met à l'épreuve trois  hypothèses :

1. Sachant que la migration avec demande d’asile peut représenter un potentiel traumatique pour le sujet, nous faisons l’hypothèse que la potentialité traumatique de la migration est tributaire pour une part du traitement subjectif par le sujet de son expérience de migration et de demande d’asile.

2. Notre deuxième hypothèse est que le processus de résilience face aux expériences traumatiques de la migration serait aussi en partie influencé par le traitement subjectif par le sujet de son expérience de migration et de demande d’asile.

3. Sachant que le processus de résilience face au traumatisme migratoire peut être influencé par des réalités culturelles, nous faisons l’hypothèse que les représentations subjectives concernant la culture d’origine peuvent servir de matériaux pour la résilience.

Notre travail a comme base théorique l’approche psychodynamique, psychanalytique. Les travaux de René Kaes, de Didier Anzieu, de Marie Anaut, de Tobie Nathan, de Marie Rose-Moro ont particulièrement influencé notre pensée. Vos travaux, chers membres du jury, ont également apporté une contribution importante à la théorisation et à la modélisation issues des résultats cliniques de cette recherche. Les théories d’Albert Ciccone sur la transmission psychique inconsciente, le traumatisme, le lien tyranniqueont été un point de départ pour notre réflexion théorique autour de la problématique de cette recherche. Les idées de Marion Feldman sur la clinique transculturelle, particulièrement sur le traumatisme psychique chez le migrant nous ont été un support important pour l’interrogation du potentiel traumatique de la migration. Les idées de Maria de la AlmudenaSanahuja sur l’héritage transgénérationnel et la transmission dans la famille nous ont aidés à mieux argumenter certaines de nos réflexions sur la transmission de la mémoire du génocide arménien. Les travaux de Brigitte Blanquet sur le dispositif de soin psychique à domicile ont contribué à mieux construire notre travail de recherche dans le milieu de vie des participantsà la recherche.     

La méthode

La méthodologiede recherche se base sur la méthode de l'étude de cas. Les méthodes de recueil de données sont l’entretien semi-directif, l'observation participante et deux échelles de résilience (l'échelle de Résilience de Connor et Davidson 25 (CD-RISC-25) et l'échelle de résilience Long et Nelson « Ethnie, culture, religion/spiritualité (ECR) »).

La méthodologie de recherche a comme base l’approche qualitative et métapsychologique.

Les participants à notre recherche sont dix sujets, citoyens Arméniens qui demandent l’asile en France. Ils sont adultes (entre 26 et 50 ans, 7 femmes, 3 hommes).

Nous avons effectué plusieurs rencontres de recherche avec chacun des sujets à leur domicile (CADA, résidences-hôtels). Durant chacune des rencontres, un entretiensemi-directif de 45-50 minutes a été effectué avec la personne. Nous avons réalisé une observation participante tout au long de chaque rencontre.

Quelques résultats: Cette recherche nous a permis de mettre en évidence que la potentialité traumatique de l’expérience migratoire dépend premièrement du contexte pré-migratoire (traumatismes graves, migrations précédentes etc.), des conditions d’accueil dans la situation de demande d’asile (démarches administratives longues et complexes, conditions de vie difficile au quotidien, longue attente, rejets etc.). Mais dans notre travail, ce qui apparaît de manière significative, c’est le fait que le potentiel traumatique de la migration avec demande d’asile s’appuie aussi sur le traitement subjectif de cette expérience. Chaque sujet reconstruit la scène de la migration à partir de sa propre expérience singulière. Dans la reconstruction de la scène de la migration, certains éléments sont communs à la majorité des participants de la recherche. Il s’agit de l’exclusion, le portage, la mémoire du Génocide, et le jeu.

Notre recherche montre également que le fonctionnement résilient s’organise souvent en fonction du traitement subjectif et de la reconstruction de la scène de la migration.La manière dont la scène de la migration se reconstruitpeut influencer le processus résilient car les mécanismes de défense au travers desquels le sujet réagit à la situation migratoire se réactivent en fonction de la représentation de cette situation.

Chez les sujets de recherche, le processus de résilience correspond à la première phase. La deuxième phase de résilience, la phase de mentalisation, n'est pas encore mise en place chez eux. Nous avons vu que l’impact des éléments de la culture d’origine intériorisés par le sujet est conditionné significativement par les représentations subjectives du sujet de sa culture d’origine.Les résultats de la recherche ont relevé deux types principaux de représentations de la culture arménienne chez les sujets de la recherche : premièrement, des représentations sur la culture arménienne comme une figure persécutrice, envahissante. Ce type de représentationsne constituent pas des facteurs de protection pour elles. Deuxièmement, des représentations idéalisées de la culture arménienne, où le mode de vie, les traditions et les normes sociales acceptées en Arménie sont perçues comme très pertinentes pour une vie « normale », humaine, complète. Bien que cette idéalisation soit une projection des traits du Moi idéalisé sur l’ethnie arménienne, elle peut servir de ressource psychique en favorisant à court-terme le processus de résilience dans les situations difficiles de la migration.

Le choix du sujet

En arrivant en France à la première fois en 2010, étudiante de vingt ans en Master de Psychologie, je me suis retrouvée dans une expérience d'angoisse intense, principalementdue au changement de culture.La lecture des ouvrages en psychologie clinique et transculturelle,en ethnopsychiatrie et en philosophiem’aidait souvent à trouver des explications à mes vécus liés au changement de pays. J’effectuais une recherche sur la transmission intergénérationnelle du traumatisme du génocide, avec des Français d’origine arménienne, descendants des survivants du génocide Arménien. Mais ce qui m’intéressait encore plus, était la situation des demandeurs d'asile arméniens en France. Après avoir rencontré deux-trois demandeurs d’asile arméniens à Lyon, j’ai décidé de faire mon mémoire de recherche du Master 2 sur la problématique de la vie psychique des demandeurs d’asile arméniens. Cette décision était basée sur mon intérêt particulier à observercertaines similitudes dans le traitement de l’expérience du changement culturel chezeux et chez moi. Cependant, mon histoire migratoire différait complètement de la leur car j’étais en France dans le cadre d’un projet précis d'études universitaires, en situation régulière pour une durée déterminée.

Après le cursus de Master, je suis retournée en Arménie, où j’effectuais toujours des recherches sur la transmission intergénérationnelle du traumatisme du génocide. Mais l’intérêt pour l’étude du potentiel traumatique de l’expérience migratoire m’accompagnait toujours. Pendant les trois années de mon séjour en Arménie, je cherchais sans arrêt des moyens pour effectuer une rechercheplus approfondie sur le vécu de migration chez les demandeurs d’asile.Finalement, en 2015, j'ai eu de la chance en deux sens : premièrement, j'ai obtenu l'accord de Monsieur Albert Ciccone de diriger ce projet de recherche, et deuxièmement, ma demande de bourse à la fondation Calouste Gulbenkian a été acceptée. C'était unbon départ pour ce travail.

Durant le travail de recherche sur le terrain, les angoisses que j’avais se sont intensifiées. Quand je réfléchissais aux aspects contre-transférentiels de la recherche, je me retournais souvent vers mon enfance qui correspondait à la période de l’après-guerre en Arménie, où à cause de la crise économique et de la situation politique et sociale instable, il y avait un taux très important de migration. Dans mon entourage, il y a avait plusieurs personnes et familles qui quittaient l'Arménie, souvent pour toujours. Je me rappelle les discours dans ma famille sur ceux qui émigraient : c’étaient souvent des discours assez brusques, culpabilisants, honteux. Pour ma famille, surtout pour mes grands-parents, les gens qui quittaient l’Arménie pour « une vie plus digne », trahissaient l’Etat, l’indépendance nouvellement obtenue etc. Pour eux, les émigrants étaient des gens qui n’avaient pas le courage d’endurer la période difficile, qui capitulaient au moment le plus critiquepour le pays,en mettant en danger tout ce qui était difficilement acquis.Il est intéressant de noter que dans le langage quotidien des demandeurs d’asile arménien, pour nommer « la demande d’asile » s’applique le mot « հանձնվել » - dont le premier sens en arménien est « capituler ».

Bien que je ne partage pas la vision de mes grands-parents,elle a probablement eu,plusieurs années plus tard, une influencesur le choix et la réalisation de mon travail, et a sans doute déterminé en partie les mouvements contre-transférentiels mobilisés par cette recherche sur le terrain.En particulier, cette vision pourraitêtre à l’originede l’ambivalenceque je ressentais vis-à-vis de la population de la recherche. Celle-ci se manifestait d’une part par une identification assez significative avec les sujets de ma recherche, et d’autre part par une auto-aliénation de ce groupe des sujets. En disant auto-aliénation j’entends ma tendance et mon besoin de me différencier d’eux puis que la similitude avec eux me confrontait aux parties renoncées, rejetées, inadmissiblesdu moi.

En conséquence, les sentiments de honte et de culpabilité étaient omniprésents dans ces dynamiques. La honte de faire partie d’une société dont les représentants capitulent facilement. Et la culpabilité d’avoir honte pour mon propre groupe d’appartenance qui m’est très cher malgré tout, surtout à l’étranger.

Ainsi cette recherche était une confrontation à toutes ces épreuves narcissiques-identitaires qui se réactivent en moi par le contexte de la migration. Mais elle pourrait constituer aussi un acte de résilience, un moyen pour les surmonter.

Notons bien que la recherche sur le terrain actualisait en moi également la mémoire de la déportation, du génocidetransmise de manière intergénérationnelle dont je suis la porteuse comme les participants de recherche. Et l’observation de la réactualisation de la mémoire génocidaire chez les sujets de recherche, pour moi étaitune façon de revivre le génocide. Être à l’écoute de la souffrance qui nous arrive de nos ancêtres communs, être témoin des manifestations du traumatisme du génocide, c’estêtre témoindu génocide.

Ainsi, ce travail est aussi une tentative de comprendre la souffrance de l’autre pour aller vers mes propres souffrances, mes propres angoisses. Ce texte de thèse est une tentativede donner une forme à ces souffrances-làà travers une narration,un témoignage dit, écrit, traduit.

Propositions

Les conclusions que nous faisonsà partir de cette recherche, génèrent de nouveaux questionnements,de nouvelles hypothèses, et nous nous rendons compte que le travail n’est pas encore achevé et qu’il a un potentiel vivant méritant d’être encore plus développé.

Mais dans cette étape finale de notre travail, il est intéressant de nous interroger : à partir de ces résultats, que pouvons-nous proposer pour améliorer l’accompagnement psychologique des demandeurs d’asile arméniens en France ?

D’abord, il nous parait important de mentionner que la psychologie et la pratique psychologique, étant uneforme culturelle occidentale, ne sont pas encore entièrement entrées dans la culture arménienne. Bien qu’à l’heure actuelle le métier de psychologue soit assez apprécié en Arménie, la pratique psychologique reste un élément culturel assez étranger pour un Arménien moyen. Ainsi, aller chez un psychologue est, en quelque sens, un changement de culture, une migration. Donc en situation migratoire allez voir un psychologue c’est une migration dans la migration. Le psychologue français qui travaille avec un demandeur d’asile arménien aura besoin de prendre en compte cette dimension.

Nous avons vu que la vie du demandeur d’asile est caractérisée par une exclusion, une auto-exclusion et par des rejets - administratif, socioculturels etc. De ce fait, dans la rencontre avec un psychologue, un patient demandeur d'asile sera particulièrement sensible à l’accueil. Notons bien que l’accueil pour lui peut ne pas correspondre à ce que nous les psychologues avons l’habitude de comprendre sous ce mot. Pour se sentir accueillis, ils pourront avoir besoin d’un investissement émotionnel particulier et d’une intimité supplémentaire. Ce point importantet d’autres points concernant le cadre du travail doiventprobablementêtre discutés avec le patient et mêmeluiêtre expliqués si nécessaire. 

Dans le travail psychologique avec les demandeurs d’asile arméniens il serait intéressant de prendre en compte le contexte historique de cette population, notamment les aspects liés aux traumatismes collectifs transmis entre les générations, qui restent assez présents même maintenant, après plus d’un siècle. Il serait utile de prendre en compte aussi les représentations sur la migration chez cette population, puisque la migration peut être associée à la déportation massive et mortifère durant le génocide et représenter une répétition du traumatisme.De ce fait, les demandeurs d’asile arméniens peuvent vivre les difficultés rencontrées dans le pays d’accueil tout à fait différemment que les autres populations. La migration est une scène qui peut servir à la réalisation des fantasmes, notamment du fantasme d’être orphelin – enfant sans parents, resté seul dans un monde imprévisible et insécurisant. Il va falloir prendre en compte qu’une grande partie de la population arménienne en Diaspora et aussi en Arménie, est constituée des descendants des orphelins rescapés du génocide. Donc la prise en compte de cet aspect de l’histoire familiale sera également très utile dans l’accompagnement psychologique de ces sujets. 

Je vous remercie de votre attention.